Aborînas Mihemed Hisên: Nelirêtî li Iraqê hatiye bisazîkirin

img

NAVENDA NÛÇEYAN - Aborînas û rêveberê Navenda Iraqî ya beşa lêkolînên siyasî Mihemed Hisên, da zanîn ku hikûmeta Iraqê di mijara aboriyê de şoka duyemîn dijî û got: "Ji derveyî têkoşîna bi nêleritiyê re tu rêyeke din a çareseriyê nîne. Divê gavên wisa bên avêtin ku gelê Kurd û yê Iraqê bikaribin li dijî nêleritiyê tebikoşin."

 
Li herêma Başûrê Kurdistanê ji meha Nîsanê ve heta niha mûçeyên gelek karmendan nayin dayîn. Li dijî vê rewşê, li gelek bajarên herêmê çalakî hatin lidarxistin. Nêrazîbûnên li dijî nedayîna mûçeyan berdewam dike. Li ser vê yekê alozî di navbera gel û hêzên ewlekariyê de derket û li herêmê alozî hê jî didome. Têkîldarî aloziya aborî û geşedanên dawî yên herêmê aborînas û Rêveberê Navenda Iraqî ya Beşa Lêkolînên Siyasî Mihemed Hisên ji Ajansa Mezopotamya (MA) re nirxandin kir. 
 
'HIKÛMET DIKARE REFORMÊN BIÇÛK BIKIN' 
 
Hisên, anî ziman ku hikûmeta Iraqê aloziya heyî  dikare bi reformên biçûk çareser bike û wiha axivî: "Xwepêşandanên bajarên mezin ên Iraqê gelek bi bandor bûn. Ev yek bû sedema guhertina hikûmeta Iraqê û guhertina hewaya siyasî ya li Iraq ê. Her wiha pêşî li reformên siyasî û aborî vekir. Zehmete ku mirov ji niha ve bibêje ev xwepêşandan çiqas wê bibin sedema çareserkirina pirsgirêkên Iraqê û krîza aboriyê. Zehmete ku mirov bi giştî li rewşê temaşe bike. Lê rayedarên niha yên Iraqê dikarin ji bo çareserkirina pirsgirêkan hinek reformên biçûk bikin."
 
'EGER VÊ REWŞÊ DIRÊJ BIKIN, WÊ ZEHMETIYÊN WÊ ZÊDETIR BIBIN' 
 
Hisên, diyar kir ku eger rewşa heyî bi vî awayî bidome wê çareserkirin zehmet bibe û wiha bi lêv kir: "Rewşa Iraqê û ya Herêma Kurdistanê gihîştiye asteke wisa ku çareseriya wê zehmet e. Rewşa aborî ya her du hikûmetan jî gelek nebaşe. Ferqeke mezin di navbera dahat û xerçê de heye. Ger ev neyê çareserkirin wê rûxandineke mezin a giştî çêbibe. Ji bo vê divê mûçeyên karmendan kêm bikin, xercên herdu hikûmetan kêm bikin, xerca hêzên parastinê û ewlekariyê jî kêm bikin. Bêgûman ev dê bandoreke nebaş li rewşa jiyana xelkê herêmê bike. Lê neçarin ku  vê gavê jî biavêjin. Eger vê pirsgirêkê îsal çareser bikin, wê zehmetiyên wê kêmtir bibin. Ger dirêj bike jî, wê zehmetiyên wê zêdetir bibe."
 
'DIVÊ GAVÊN CIDÎ YÊN REFORMAN BÊN AVÊTIN'
 
Ji bo pirsgirêkên nelirêtiyê yên li Iraqê kûr û giran bûne jî Hisên, ev nirxandin kir: "Eger em bi çaveke bîrkarî li mijarê binêrin, Hikûmeta Federe ya Iraqê kêmî 3 mîlyar dolar mehane bidest dixe. Lê ya xerç dike, zêdeyî 6 milyar û nîv dolare. Herî kêm divê Hikûmeta Iraqê 6 mîlyar û nîv dolar bide  xurek û xerca karmendan. Li gorî agahiyên dawiyê dibe 25’ê vê mehê xwepêşandanên mezintir li Iraqê dest pê bikin. Piraniya pêşengên xwepêşandanên Bexda, Besra û Necefê di wê baweriyê de ne ku Hikûmeta Iraqê nikare reforman bike û ne jî hêviya wan heye hikûmeta Mistefa El-Kazimî tiştek ji bo wan bike. Lewma ne pêkane di nava du sal yan jî sê salan de were çareserkirin. Lê eger ji niha ve hinek reforman werin kirin, hinek qanûn werin destxistin ji bo pêşî li gendeliyê were girtin, were kêm kirin, lêpirsîn derbarê ew kesên gendelî dikin were vekirin ku ew malê giştî ji bo xwe bikartînin ji bo dewlemend kirina şîrketan, qacaxçî û hizbên siyasî. Dikare ji niha ve hinek gavên cidî yên reforman werin avêtin. Lê ev pirsgirêkên aborî, darayî û gendeliyê çende kûr bûye û reh berdaye, ne gengaze ku tu hikûmetek di nava 6 mehan an jî salek du salan de vê pirsgirêkê çareser bike. Ev ji bo Iraqê jî ji bo Herêma Kurdistanê jî derbas dibe. Pirsgirêk di encama gendelî, îhmalkariya nêzî 40 sal de ye. Pirsgirêk ji salên 1980’an ve destpê dike. Gelek pirsgirêkên Herêma Kurdistanê jî li gel  avabûna hikûmeta herêmê ve destpêkiriye." 
 
'NELIRÊTÎ LI IRAQÊ HATIYE BISAZÎKIRIN'
 
Hisên, da zanîn ku aloziya heyî ji hêla dezgehên hikûmetê ve tê bikaranîn û got ku divê di vê  mijarê de gavên girîng bên avêtin û wiha dirêjî da axaftina xwe: "Nelirêtiya heyî ji hêla hizbên siyasî, dezgehên hikûmetê, carna jî ji hêla  dadgehan ve tê bikaranîn. Ji bo berjewendiyên mafya û qacaxçiyan û nelirêtiya  li deriyên sînor tê kirin. Nelirêtî  îro li Iraqê hatiye bisazîkirin. Hêza siyasî ya wê heye, hêzên çekdarî yên xwe heye, berpirs, mamosteyên zanko, dadwerên wan hene. Li dijî vê têkoşîn dayîn ewqas  hêsan nîne. Lê ji derveyî têkoşîna bi neleritiyê re tu rêyeke din a çareseriyê nîne. Divê gavên wisa bên avêtin ku gelê Kurd û yê Iraqê bikaribin tebikoşin."
 
'DANÛSTANDINA HERÊMÊ KÊM BÛYE'
 
Hisên, anî ziman ku li başûr danûstandinên ji derveyî welat kêm bûne û wiha got: "Rewşa aborî li Iraqê û Kurdistanê gelek xirabe. Hikûmet nikare meaşê karmendan bide, derfetên kar pir  kêmin, piraniya projeyên bazirganî yên mezin û biçûk di rewşeke xirab de ne. Encax dikarin kirêya ofîs û cihên xwe yên kar dabîn bikin. Her ku  diçe pêwîstiyên sereke yên jiyanî biha dibe. Li aliyekî pêwîstiyên jiyanê yên rojane biha dibin, aliyeke din  jî hêvî û baweriya civakê her diçe kêm dike. Ji  ber vê tê gotin kirin ku xwepêşandanên mezin piştî 25’ê Cotmehê rû bidin. Îhtîmaleke ev  pêla xwepêşandanê derbasê Kurdistanê jî bibe. Ji ber pirsgirêkên niha li Iraqê hene, biqasî wê û zêdetir jî li Silêmanî û Hewlêr jî heye. Ji ber Iraq dahata xwe ya sereke ji neftê digire, kêmbûna berhemanîna neftê û daketina nirxê wê bandoreke gelek xirab li aboriyê kiriye. Pêş meha 3 ya îsal bermîleke neftê dikir 60 dolar, piştre daket jêr 20 dolar, niha jî nêzî 41-42 dolarî. Hem nirxê neftê li Iraqê gelek daketiye, hem jî berhemanîna wê kêm bûye."
 
'IRAQ DI MIJARA ABORIYÊ DE ŞOKA DUYEMÎN JIYAN DIKE'
 
Hisên, dest nîşan kir ku hikûmeta Iraqê ber bi têkçûyinê ve diçe û wiha bi dawî kir: "Ji serê sala 2020’an ve Iraq û Herêma Kurdistanê 5 mîlyon bermîl neft berhem bi dest xist. Ji vê zêdeyî 4 mîlyon bermîl ji bo bazarên derve hinarde kiriye. Niha rêjeya berhemanîna neftê rojane nêzîkê 3 mîlyon û 800-900 hezar e. Ango hem berhemanîn kêm kiriye, hem nirx hem jî hinardekirin. Ev jî tê wê wateyê dahata Iraqê kêm kiriye. Iraq di mijara aboriyê de şoka duyemîn dije.  Hem liv û tevgera aborî ya civakê di nava bazar de kêm kiriye, hem jî dahata hikûmetê kêm bûye."
 
MA / Zeynep Dûrgût
 

Sernavên din

19:24 Îro 190 kes mirin, 30 hezar û 110 kes jî bi Covîd-19'ê ketin
17:08 Li Colemêrgê carek din çalakî û şahî hatin qedexekirin
16:54 Şengaliyan 'Peymanê Şengalê' bi meşekê şermezar kirin
16:54 Jinek li Bûrsayê bi gumanbar jiyana xwe ji dest da
16:32 Daxwaza berdana girtiyê nexweş Tûran hat redkirin
16:23 Rêxistina HDP'ê ya Şirnexê: Emê têkoşîna xwe dewam bikin
16:00 Rêxistinên ciwanan: Em ê serî ji terora girtinê re netewînin
14:55 HABER-SEN: Êdî bes e kedkarên PTT’ê westiyan e
14:43 Sancar: Fatoreya derewên desthilatê ji tenduristiya gel re dertê
14:23 'Ligel rapora ATK'ê, çima girtiyên nexweş nayin berdan?'
14:08 Dadger daxwaza sekinandina darizandina Temel û Dundar red kir
13:56 Parêzerên Ocalan ji bo biçin Îmraliyê serlêdan kirin
13:27 Dest bi îfade girtina 18 kesên dibin çavan de hat kirin
12:58 Hevdîtina bi telefonê ya têkildarî Roja Ziman sûc hat dîtin
12:55 Koma li ber HDP’ê êrişî xebatkarên HDP’ê kir
12:38 Polisan li Amed û Mersînê 4 kesan binçav kirin
12:35 Li Şirnexê 21 binçavkirin: Destê keça min şikandin
11:53 Li gorî Walîtiya Colemêrgê leşkerên ku Erbaş kuştine guleyan berî hewayê dane
11:27 ‘Ji ber xemsariya dewletê tundî li jinên karkerên malê tê kirin’
11:27 Koma duyemîn dê greva birçîbûnê ya li girtîgehan dewr bigire
11:14 'Doza Çapemeniyê ya KCK'ê' hat taloqkirin
10:43 Girtiya nexweşa pençeşêrê Çetîn nayê dermankirin
10:41 Malbata pitika li Êlihê mir wê derbarê xemsariyê de gilî bike
10:11 Newaya Jin bi manşeta 'Dîktator tê darizandin!' derket
09:59 Li Edîrneyê tundiya zilam: Jinek hat qetilkirin
09:34 Parêzer îtîrazî girtina nûçegihanê me Karataş kirin
09:23 Li Şirnexê operasyona binçavkirinê
09:03 Dadgeha Bilind cezayê derbarê Ûca de xera kir
09:03 Gardiyanê ku li girtî da nedan ber lêpirsînê!
09:03 Altintaş: Peymana bi Qetarê re nîşaneya têkçûyîna aboriyê ye
09:03 Di 40 rojî de 5 rojnamevan hatin girtin
09:02 Bankeya Îllerê kredî neda, şaredariyê nikaribû tesîsê ava bike, lê niha tê xwestin ceza lê bê birîn
09:02 Yilmaz: YE li dijî doktirîna 'Welatê Şîn' e
09:00 ROJEVA 1'Ê KANÛNA 2020'AN
30/11/2020
23:20 Eskeran li Rûbarokê ciwanek kuşt
20:56 188 kesên din jî ji ber Covîd-19'ê mirin
17:12 Meclîsa Xweser a Şengalê: Banga xwedî derketina li Şengalê kir
16:58 Rêxistinên tenduristiyê girtina Gokalp şermhezar kirin
16:55 Bavê Zainal Abarakov ê polîs ji dosyeya Dokû ji wezîfeyê hat girtin
16:07 Li girtîgehên Sîncan û Kirikkaleyê 7 girtî ketin greva birçîbûnê
15:32 Şandeya HDP’ê li Nisêbîn û Qoserê bi coş hat pêşwazîkirin
14:54 Nûçegîhanê me Yalçin hat berdan
14:39 TJA: Em xwedî çalakiyên greva birçîbûnê derkevin
14:17 Girtî bi armanc tecrîda 20 salan rakin ketin çalakiyê
14:17 Wê li Amedê goristaneke nû bê vekirin
14:15 'Ji bo ku cînayeta Elçî bêceza nemîne emê têbikoşin'
13:55 Li Îzmîrê kesek hat girtin
13:51 Sancar: Em armanc dikin ku gelê kurd bi nasnameya xwe tevlî rêveberiya Tirkiyê bibe
13:22 TJA: Em li xwezaya xwe xwedî derdikevin
13:08 Dozger xwest nûçegihanê me Yalçin bê girtin
12:52 Meclisa Jinê ya HDP’ê: Li girtîgehan serdegirtina kogûşan îşkence ye
12:41 Ji TTB’ê banga lezgîn: Bila nexweşxaneyên taybet pêşkêşî xizmeta xelkê werin kirin
12:23 Dadgeha Bilind cezayê Havva Zor a xwe parastibû erê kir
12:22 DÎB: Derewên Wezîrê Tenduristiyê aşkere bûn
12:13 Nûçegîhanê me Yalçin sewqî dozgeriyê kirin
11:35 Ekîba ragihandinê ya Qesra Spî ji jinan pêk hat
11:19 Dadgehê li Oztekîn 18 meh û 22 roj ceza birî
11:19 Îhaleya testa koronayê dan Ferhat Danişman ê endamê Menzîlê ye
11:06 TTB: Di hefteyekê de 20 kedkarên tenduristiyê jiyana xwe ji dest dan
11:06 Danişîna endama Komeleya Jinan a Rosa Esmer hat taloqkirin
11:06 Dozgeriyê binçavkirina 18 kesan 4 rojên din dirêj kir
10:18 Xwebûn bi hêjmara 50'emîn derket
10:04 Li Cûdî qedexeya beriya operasyonê
09:42 Li Colemêrgê erd hejiya
09:11 Rastiya GAP’ê: Dewlemend dewlementir xîzan jî xîzantir bû
09:08 Tenê dîwarên Medreseya Feqiyê Teyran mane
09:06 Durûtiya DMME’yê: Darvekirinê cihê xwe ji tecrîdê re hiştiye
09:06 Rojeva ciwanan tecrîd e: Heke ‘reform’ tê xwestin navnîşan Îmralî ye
09:05 Lîstikvanê ‘Keypa12500’: Mijara bingehîn a lîstikê talana Kurdistanê ye
09:04 Hevserokê KNK'ê Qeremûs: Em bihêvî ne ku wê encamek erênî derkeve holê
09:00 ROJEVA 30'YÊ MIJDARA 2020'AN
29/11/2020
20:45 5 kes li Mêrdînê hatin berdan
20:33 185 kesan ji ber vîrûsa koronayê jiyana xwe ji dest dan
18:57 Li Siwêregê şerê çekdarî: 2 kesan jiyana xwe ji dest da
18:48 Li Rihayê 2 kes hatin binçavkirin
18:40 Li Îzmîrê 16 kes hatin berdan
16:33 Gardiyanan li Kandirayê bi ser hucreyên çalakgerên jin de girtin
16:01 Taşdemîr: Berxwedasna kurdan AKP kir nava krîzek kûr
15:17 Uçar a testa wê pozitif derket hat berdan
14:49 Li Şirnexê berteka li dijî binçavkirinan
14:19 Sancar: Pirsgirêk bi înkarê çareser nabe
13:50 Qûrsên zaravayên Soranî, Hewramî û Kelhurî yên kurdî dest pê dikin
12:47 Girtiyê nexweş Çakmak ê daket 35 kîloyî rakirin nexweşxanê
10:18 Kurd û masa bazarê ya Sûriyeyê
09:57 Li Xerpetê erd hejiya
09:44 Sekreterê Giştî yê TÎHV'ê Ustercî: Dibe ku hemû girtî bi vîrûsê bikevin
09:25 'Dadgeh, walî û qeymeqam milîtaniya qeyûm dikin'
09:23 'Her tişt biha bûye, lê em hîn bi fiyetê 10 sal berê difiroşin'
09:18 Dayikan bang li Barzanî kir: Dê zirar bigihê her kesî
09:13 Paylan: Peymana Qetarê bi feraseta 'milk ê padîşah e' hatiye kirin
09:11 Saleke cenaze nedane malbatê
09:08 Tenduristkarên bi şewbê dikevin piştî 10 rojan cardin dixebitin
09:05 Nivîskar bûyerên komkujiya Pilimûriye kir pirtûk
09:03 'Armanc astengkirina xebatên HDP'ê ye'
09:01 ROJEVA 29'Ê MIJDARA 2020'AN
28/11/2020
22:44 îro 182 kes ji ber Covîd-19'ê jiyana xwe ji dest dan
20:49 Ciwanên hatibûn binçav kirin hatin berdan
16:15 Ji bo Coşkûnê ji ber îşkenceya polîsan jiyana xwe ji dest da çalakî
16:05 Parêzer Guner hat berdan
16:05 Li Cizîrê 2 ciwan hatin binçavkirin