Komeleya Mafên Mirovan (ÎHD), “Rapora Çavdêriyê ya Pêvajoya Aştiyê” ku ji 21 mehên dawî pêk tê bi daxuyaniyekê li avahiya Baroya Amedê bi raya giştî re parve kir. Endam û rêveberên ÎHD’ê tev li civînê bûn. Hevserokê Giştî yê Komeleya Mafên Mirovan (ÎHD) Cîhan Aydın, beriya ragihandina raporê axivî. Cîhan Aydin, destnîşan kir ku wekî aliyê sêyem û çavdêr berpirsiyariyeke wan a dîrokî heye û got: “Di 11’ê Tîrmeha 2025’an de, li başûrê Kurdistanê merasîmeke çek berdanê ya sembolîk pêk hat. Û hêzên çekdar ên ku tev li vê merasîma çek berdanê bûn, lîsteya envanteran amade kirin. Ew lîsteya envanteran radestî nûnerên Komeleya Mafên Mirovan, Komeleya Hiqûqnasên ji bo Azadiyê(OHD) û Weqfa Mafên Mirovan a Tirkiyeyê ( TÎHV) kirin. Ji ber vê yekê, me ji bo amade kirina raporekê xwe berpirsiyar dît. Ev berpirsyarî, berpirsyariyeke mirovî û wîjdanî ye.”

 

Rapora Çavderiya Pêvajoya Aştiyê (Cotmeh 2024 – Tîrmeh 2026) ku Cîhan Aydin xwend, bi vî rengî ye:

 

“Rapor ji çar beşên sereke, pêşniyarên polîtîkayan û kronolojiyeke berfireh a 21 mehan pêk tê.

 

* Serdema 1’em (Cotmeh 2024 – Sibat 2025): Destpêk û amadekirina civakê.

 

* Serdema 2’yem (Adar – Tîrmeh 2025): Banga Abdullah Ocalan (27’ê Sibatê), biryara PKK'ê ya dawîanîna li şer (12’ê Gulanê) û merasîma şewitandina çekan (11’ê Tîrmehê).

 

* Serdema 3’yem (Tebax 2025 – Sibat 2026): Komisyona Meclîsê û Rapora Meclîsê ya 18’ê Sibatê.

 

* Serdema 4’em (Sibat – Hezîran 2026): Bendemayîna qanûna çarçoveyê, xetimîn û rawestana pêvajoyê.

 

RAPORA KOMISYONA MECLISÊ

 

Komisyona Meclîsê bi 51 endam, 21 rûniştin û guhdarîkirina 135 kesan pêk hat. Rapora dawî ya 107 rûpelî bi piranî hate qebûlkirin, lê şerhên DEM Partî û HUDA PAR’ê nîşan didin ku lihevkirineke tam çênebûye.

Di raporan de du nêzîkayiyên sereke derketin pêş:

 

Ya yekem nêzikatiya dewletê ye ku pirsgirêkê di çarçoveya ‘teror û ewlehiyê’ de dinirxîne, ya duyem jî nêzikatiya maf û nasnameyê ye ku pirsgirêkê di çarçoveya ‘pirsgirêka Kurdan’ dinirxîne û daxwaza reforman dike.

Beşdarên komîsyonê li ser serweriya hiqûqê, wekhevî û azadiyê li hev kir, lê cih nedana jinan û ciwanan û kesên rasterast şer tesîr li wan kiriye wekî kêmasiyeke mezin hate dîtin.

 

REWŞA DEMOKRASÎ Û MAFÊN MIROVAN 

 

Rapor diyar dike ku her çend di sala 2025’an de şerê çekdarî bi dawî bibe jî, di warê demokrasî û mafan de paşveçûneke mezin çêbûye. Ev rewş di 6 xalan de xwe nîşan dide:

 

* Dadgerî ket bin kontrola hikûmetê; biryarên Dadgeha Destûra Bingehîn (AYM) û Dadgeha Mafên Mirovan a Ewropayê (AİHM) nehatin bi cih anîn.

 

* Tayînkirina qeyiman li ser ji sedî 24ê nifûsê tesîr û mafê hilbijartinê nehat nas kirin.

* Rojnameger bi awayekî sîstematîk hatin girtin û cezakirin.

 

* Meşên aştiyane bi tundî hatin astengkirin (di çalakiyên Îmamoglû de hezar û 879 kes hatin binçavkirin.

 

* Jin û kesên LGBTIQ+ bûn armanc; piştî vekişîna ji Peymana Stenbolê kuştina jinan zêde bûn.

 

* Kuştinên karkeran, îhmalkariyên fermî û tundiya hêzên ewlehiyê berdewam dikin.

 

Her çend fesixkirina PKK’ê û şewitandina çekan gaveke dîrokî be jî, bi bêdeng kirina çekan aştî nebû aşitiyeke domdar. Ji ber ku li aliyekî hewldan hebûn, li aliyê din jî qeyim, girtin û zext berdewam kirin. Her wiha, şertê dewletê yê ‘pêşî çekdanîn’ û daxwaza aliyê Kurd a ‘pêşî reform’ kir ku pêvajo bixetime. Nebûna çavdêriyeke serbixwe û bandora şerê Sûriyê jî ev qeyranên heyî hîn kûrtir kirin.

 

BANGA LI DEWLETÊ

 

* Divê ‘qanûna çarçoveyê’ bêyî derengketinê bê derxistin. Ev qanûn divê serastkirina hiqûqa înfazê û divê pîvanên navneteweyî bihewîne.

 

* Divê rola Meclisê bê herdemîkirin û saziyeke fermî ya koordînasyonê bê avakirin.

 

* Divê li pergala qeyiman bê anîn, şertên Rêkeftina Rêveberiyên Herêmî yên Ewropayê werin qebûlkirin û mafê perwerdehiya bi zimanê dayikê bê mîsogerkirin.

 

* Divê ji bo ronîkirina kuştinên kiryarên-nediyar ‘Komisyona Heqîqetê’ bê avakirin; pergala cerdevaniyê bê rakirin.

 

* Divê piştgirî ji saziyên navneteweyî bê xwestin.

 

BANGA LI CIVAKA SIVÎL

 

* Divê torên wekî ‘Tora Çavdêriya Aştiyê ya Sivîl’ bên ava kirin.

 

* Divê kêmasiyên tevlîbûnê (jin, ciwan, mexdûrên şer û dîaspora) werin çareserkirin.

 

* Divê aştî bi Enqereyê neyê sînordar kirin û li her derî hewldanên aştiyê bên xurtkirin.

 

ROLA ABDULLAH OCALAN

 

Abdullah Ocalan, rêberekî wisa ye ku dikare biryara çekdanînê bi hemû PKK’iyan bide qebûlkirin û ew di avakirina pêvajo û baweriyê de xwedî roleke krîtîk e. Herwiha ji bo ku aştî li ser kesan ava nebe, divê ev rol di nav çarçoveyeke hiqûqî, qanûnî û di bin sîwana Parlementoya Tirkiyeyê de bê birêvebirin.

 

Tirkiye bi fersenda herî mezin a aştiyê re rû bi rû ye. Lê serkeftina vê yekê ne tenê bi bêdengbûna çekan, bi bihêzbûna saziyên demokratîk, rûbirûbûna bi raboriyê re û derxistina ‘Qanûna Çarçoveyê’ pêkan e. Divê ew fersend neyê piştguh kirin.”